1970 : QQTRIN016178

Ar ais anois huig chuig cúrsaí báid anois agus tá ceist shuimiúil á plé aig ag Breandán Ó Cíobháin agus Pádraig Ua Maoileóin Maoileoin cén uair a tháinig an Naíomhóg Naomhóg in úsáid fá faoi chóstaí Chorca Dhuibhne don chéad uair.

Dhéarfá Déarfá liom a Phádraig is dó dóigh liom, nach raibh an aidhmhóig naomhóg mar mar mar ghnáthbhád i mBaile an Fheirtéaraig Fheirtéaraigh i gcónaí.

Ní raibh, eh, chun na fíorne fírinne a rá eh, ní raibh an naighmhóg naomhóg air ar a an gcósta so seo in ae aon chor go dtí, is dócha de deich mbliana is cheire ceithre fichid ó shin. Ehm, go dtí san, bád saighne ar fad a bhíoch bhíodh an ann eh go mbíoch mbíodh dhá bhád acu ag obair i dteaunta dteannta a chéile agus ehm, agus iad a ag a ag a ag a ag cuir cur air ar a, an, air ar an iasc i dteaunta dteannta a chéile leis an saighne. Eh tuairim na bliana san sin mar a deirim de deich de deich mbliana is cheire ceithre fichid ó shin, eh is ea a chnoic chonaic duine éigin, nú nó daoine éigin san Oileán, san Oileán Tiar, Thiar, eh, an curracháinín seo, eh ar thaebh thaobh an oileáin laisteas. Agus bhí úntas iontas na gile orthu cad é an saghas báid í. Eh, bád ón nDaingean ab ea í, de réir deárthaimh dealraimh mar a fuaireadar amach ina dhia dhiaidh san. sin. Eh, an chéad naighmhóg naomhóg riamh a chonaicitheas chonacthas sa taebh taobh so seo tíre. Agus ehm, eh bhí úntas iontas ceart orthu. Bhí sí de réir deárthaimh dealraimh ag iascach ghliomach rud nár iascaíodar héin féin riamh roimis roimhe sin. Ní raibh aen aon ghliomaig_ ghliomaigh_ ae_ ae_ ghleamaig ghliomaigh á iasca_ á n-iascach an uair sin sa taebh taobh so. seo. Agus ehm, chuireadar ceist, nuair a chuadar is dócha amach lá éigin nuair a bhíodar sa Daingean b'fhéidir nú nó mar sin, agus ah, ehh, tháinig lá gur chuaig chuaigh daoine éigin ón leán oileán agus go bhfuaireadar ceaun ceann acu iad féin sa Daingean. Agus thugadar abhaile í, agus eh, dá dtúrhaidís dtabharfaidís eilifint isteach san sin Oileán is dócha ná nach bheach bheadh oiread úntais iontais air ar na daoine tímpeal timpeall uirthi. Ach luig luigh beirt nú nó triúr nó b'fhéidir ceatharar ceathrar isteach ínti inti agus eh dúradar leóthu leo féin eh nuair a bhaineadar triail aisti, eh eh gomb gurbh fhéidir go mbeach mbeadh sé níos áisiúla dhóibh féin ná an bád a bhí acu. Eh, níor ghá oiread fear ínti inti a an dtuigeann tú? Dhéanhach Dhéanfadh triúr í nú nó ceatharar ceathrar dá ba mba ghá, agus ehm, san sin aum am san, nuair a chaithfeá hochtar ochtar fear a dh'fháilt fháil chun bád eh a fhriotháilt fhriotháil bhuel bhí trioblóid a ag buint baint leis. Agus ehm, cé nárbh aen aon easpa fear a bhí orthu, ach fuaireadar amach nuair a bhuineadar bhaineadar triail aisti, eh, go raibh, go ra_ gur fearas eh, gur feiste an-áisiúil a ar fad ab ea í air ar a an gcósta.

Sea, tá sé suímiúil, suimiúil, a Phádraig, a ag cuir cur isteach ort anso anseo neómat nóiméad amháin, go ndéarfá nó go ndeir... go ndeirtear gur muíntir muintir an oileáin a thug an treó treo so seo tíre ar dtúis í, agus an mbeach mbeadh sé ceart le rá gur oir sí i bhfad níosa níos mhó do mhuíntir mhuintir an oileáin ná mar a oir an seana-bhád seanbhád saighne.

Bhuel is fíor é sin is dó dóigh liom. Ehh, do chruthaíodar féin é sin mar bhí bhí truis turais le túirt tabhairt acu san sin an dtuigeann tú, amach go dtí an míntír, ehh, agus bheach bheadh an báidín beag, an naighmhóigín, naomhóigín, bheach bheadh sí i bhfad níos oiriúnaí dhóibh. Eh, truis turais anso anseo is truis turais ansúd ansiúd le túirt tabhairt acu. Eh, bhí an bád saighne, bhí sí ainis, ainnis, an dtuigeann tú, bád muar mór ab ea í, bád adhmaid. Agus eh, fuaireadar amach, mar a deirim, nuair a bhuineadar bhaineadar triail aisti, eh, go raibh sí níos áisiúla dhóibh féin, agus níorbh fhada in ae aon chor do bhliantaibh eh go raibh gach duine san oileán agus a naighmhóig naomhóig aige héin. féin. Eh, d'imíodar ag iascach ghliomach léi, agus fuaireadar amach fad a mhaireach mhairfeadh a an bhiaiste sin, go raibh airgead insna sna gliom_ insna sna gleamaig gliomaigh eh, agus gur eh, gurbh fhusa go muar mór í a dh’úndramháil, ionramháil, an an báidín nú nua eh i ndroháiteanna ndrocháiteanna ná an bád saighne. Agus d'fhéadfá sciúird sciuird a thúirt thabhairt isteach i gcuas le naighmhóig naomhóig nuair ná nach déanfá le bád saighne é. Agus mar sin a bhí. D'imig D'imigh an bád saighne ar fad ar fad, agus thairig tharraing muíntir muintir Dhún Chaoin, eh dhineadar rinneadar aithiris aithris ar mhuíntir mhuintir an oileáin sa deire deireadh thiar. Eh, thairigíodar tharraing siad san sin chúchu chucu an naighmhóg naomhóg chó chomh math. D'imig D'imigh na báid s_ na báid saighne eh, as Dhún Chaoin, agus as a an gcósta go léir s_ ó thuaig thuaidh amach go dtí Béal an Chuasa.

Pádraig Ua Maoileóin Maoileoin agus Breandán Ó Cíobháin.

Tá rud eile án, a Pádraig, tá's tá a fhios agam gur tháinig na maircréil maicréil air a gcósta seo thart tímpeal, timpeall, is dó liom, ar an aum céanna, geaul leis an bhliain céanna, d'fhéadfaí a rá, agus a tháinig eh, an naighmhóig naomhóig an taebh taobh so seo tíre. An ndéarfá go raibh aen aon chócheangal chomhcheangal idir an dá, an dá tharlú?

Ní déarhain déarhainn go raibh, ehm. Eh, chun na fíorne fírinne a rá, ní bheach’s bheadh a fhios agat ná go raibh an maircréal maicréal aun ann roimis roimhe sin.

Mhm.

Eh, ach b'fhéidir, eh, air na_ air a_ an saghas lín deifriúil, difriúil, deifiriúil difriúil a bhí á dh'úsáid úsáid leis an naighmhóig, naomhóig, eh, gur ir oir iascach an mhaircréil mhaicréil do naighmhóig naomhóig níos feár fearr ná mar a ir d’oir don mbád saighne. Ní mar a chéile saighneóireacht, an dtuigeann tú, agus eh, ag iascach le le líonta. Agus, tá gach aen aon tseans gomb gurbh fhéidir go raibh an maircréal maicréal i bhfad roimis roimhe sin an, ann, ach eh, is ansan ansin de réir deárthaimh dealraimh a fuaireadar amach go raibh an maircréal maicréal aun ann nuair a tháinig an naighmhóg, naomhóg, agus ní dócha go raibh aen aon chócheangal chomhcheangal eataru. eatarthu.

D'ardaís D'ardaigh tú poínte pointe eile leis, a Phádraig, atá ana-shuímiúil, an-suimiúil, maidir leis an saghas díon a bhí ar na botháin nó na tithe ar an oileán, agus gur tháinig athrú orthu, eh is dócha, díreach nuair a tháinig na na naighmhóga naomhóga isteach chó chomh maith.

Sea, tá sé sin ana-shuímiúil an-suimiúil ar fad. Ehh, éine aon duine a l_ a léig léigh An tOileánach, fuair sé amach go raibh díon luachra air ar na tithe i dtosach an leauir leabhair sin. Agus go raibh na cearca agus a gcuid nead neadacha thuas acu agus na huí huibheacha a ag titim anuas agus na sicíní a ag titim anuas as. [gáire] Ehm, ach ehm, tithe ceaun ceann luachra ar fad a bhí an an uair sin. Eh, n_ eh, agus eh níl aen aon deighniú deimhniú agamsa air seo, ach is ait an obair é tréis tar éis dó_ dóibh an naighmhóg naomhóg a tharrac tharraingt chúthu, chucu, gur thosnaig thosaigh fear anso anseo agus fear ansúd ansiúd a ag cuir cur eh, ceaun ceann peilte, feilte, eh, b'fhéidir ar thig theach lasmuh lasmuigh ar dtúis, agus air ar a thig theach héin féin ansan. Eh, ach sa deire deireadh thiar thaul, thall, nuair a chuireas-sa chuir mise aithne mhath mhaith air ar an oileán, eh tithe ceaun ceann peilte feilte ar fad a bhí an, ann, ach cúpla tig teach sline slinne a bhí tóca tógtha thuas ar bhara bharr an bhaile. Eh, s_ eh, b'é ba é an dálta dála céanna amuh amuigh i nDún Chaoin é. Thosnaig Thosaigh daoine amuh amuigh ag aithris ar mhuíntir mhuintir an oileáin, eh, déarfá gobh gurbh ait an obair é sin, gob gurb iad na daoine istig... istigh... ehh, na daoine amuh amuigh a bhí a ag déanamh aithiris aithris ar na daoine istig. istigh.

Mhm.

Ach is mar sin a bhíoch. bhíodh. Fiú amháin bhí an naighmhóg naomhóg féin, eh, istig istigh a thosnaig thosaigh sí, agus eh amuh amuigh a chríochna chríochnaigh sí. Eh, is é sin i nDún Chaoin, ach eh, b'fhéidir gur aithiris aithris a bhí sa cheaun cheann peilte feilte chó chomh math. maith.

Nuair a tha_ nuair a bhídís amuh amuigh ag iascach, a Phádraig, agus nuair a thagaidís ar ar ar an bhaunc bhanc éisc, más feidir féidir an téarma sin a thúirt thabhairt air, n'fheadar ní fheadar an é sin an téarma a tugtar air tímpeal timpeall na háite seo.

Sea.

An raghach rachadh gach aen aon nduine chun cín, cinn, agus é beag beaun beann air ar an nduine eile, nó an mbíoch mbíodh aen aon mó modh oibre speisialta acu?

Ó bhí an luí héin féin acu. Eh, nu_ eh, le lín linn a bhád saighne ar ae aon chuma. Bhíoch Bhíodh dhá bhád saighne ag obair lé le chéile, an dtuigeann tú? Bhíoch Bhíodh an saighne eatarthu, eh, bád anso anseo agus bád eile a ag dul tímpeal timpeall leis an saighne, agus ansan ansin teacht go dtí an mbád eile thar n-ais. Fáine Fáinne a dhéanamh agus an baun bonn a bhuint bhaint ón saighne. Agus ansan ansin é a tharrac tharraingt isteach eataru, eatarthu, eh, nuair a bhraithidís an t-iasc aun. ann. Ach eh, mm, bhíoch bhíodh bád eile laistiar eh a ag fneacht, fanacht, go gcuirhidís gcuirfidís a an saighne san áit chéanna. Bhuel, b'é ba é an dlí a bhí acu do de ghnáth, is é sin mara mura mbeach mbeadh an t-iasc ana-fhlúirseach an-fhlúirseach ar fad eh, b'é ba é an dlí a bhí acu nuair a bheach bheadh do chor críochnaithe agat héin, féin, agus aiged ag do pháirtí, eh, bua_ greada greadadh leat as an áit agus an an an chéad chor eile a thúirt thabhairt don chéad bhád eile.

Mhm. Ar mhair an nós san sin leis na haighmhóga? naomhóga?

Eh, bhuel ní dó dóigh liom go raibh aen aon ghá leis, leis na haighmhóga, naomhóga, mar ní mar a chéile an t-iascach a bhí ar siúl. Eh, iascach líonta ní mar a chéile iad, an dtuigeann tú? D'fhéadfá dul ar fuaid fud na farraige leis na líonta, sea.

Cad as go dtáinig an naighmhóig, naomhóig, a Phádraig?

Bhuel, ar ndú ndóigh eh, is fada siar a théann stair na naighmhóige. naomhóige. Tosnaíonn Tosaíonn stair na naighmhóige naomhóige ar Auin Abhainn na Bóine. Bóinne. Eh, as san sin go Tír Chonaill, anuas ar chósta Mhaí Mhaigh Eo, anuas go dtí Chúntae Chontae an Chláir agus, sé mo mhuarthuairim mhórthuairim gur ó Chúntae Chontae an Chláir a tháinig, eh an nae_ na naighmhóga naomhóga a bhí sa Daingean. A

Phádraig, bhfuil aen aon tuairim agat, eh, cé a thosnaig thosaigh air ar aidhmhóga naomhóga a dhéanamh i gCorca Dhuíne, Dhuibhne, nó cad é an chuid de Chorca Dhuíne Dhubhne ina tosnaíog tosaíodh ar iad a dhéanamh?

Bhuel níl agam ach tuairim ehm, bhí muíntir muintir thíos i gCuisleán gCaisleán Ghriaire, i dtaebh dtaobh éigin thíos ansan ansin nílim ró-siúrálta. Eh, agus muíntir muintir Hartney a thugaidís orthu. Agus tá tuairim agam gob gurb iad san sin a_ b'fhéidir a thug déanamh na naighmhóige naomhóige leó leo ó ó Chúntae Chontae an Chláir. Anois, eh, scríbh scríobh Seán Ó Duínlé Duinnshléibhe file an... na mBlascaodaí, scríbh scríobh sé cuir i gcás air ar an mbád breá a dhin, rinne, a dineach rinneadh dóibh thíos i gCuisleán gCaisleán Ghriaire. Agus deir sé é seo: ‘A Hartney is áil liom do cháil nuair a chloisim dá léamh, a mhic na deighmháthar, deamháthar, nár cháineach cháineadh is nár féadach féadadh riamh é, go bhfuil siad á rá, gur tu máistir tofa na saer, saor, is mo chara do lámh ó is í is breátha a ceapa ceapadh na nae.’ Bhuel nae ab ea, focal eile sin ab ea air naighmhóg. naomhóg.

Mhm.

Eh, seanfhocal arís is dócha ach is cuma é nae a bhí aig ag Seán Ó Duínlé Duinshléibhe air ar naighmhóg naomhóg mar a chéile an dá fhocal.

Níl aen aon cheangal, an bhfuil a Phádraig, idir an focal naemh naomh agus naighmhóg? naomhóg?

Ah bhuel deir na daoine is mú mó eolas ar ae aon chuma ná nach fuil. bhfuil. Deir siad gur ó navis na Laidine a thagann an focal naighmhóg. naomhóg.

Bhuel níl aen aon difríocht eidir idir Ghaeilge Inis Meáin agus Gaeilge Inis Mór, ach tá difríocht eidir idir Gaeilge Inis Meáin agus Gaeilge Inis Oírr. An-difríocht ar fad. Tá muintir Inios Inis Oíar Oírr níos cosúl cosúil leis na Muíní, Muimhnigh, agus tá muíntir muintir Inis Meáin... tá difríocht mór idir an dá chanúint ar fad. Cosúil le muíntir muintir Chonamara agus muíntir muintir n_ muíntir muintir eh, muíntir muintir Chúige Mún. Mumhan.

Tá's Tá a fhios agam. An bhfuil aen aon seanachaí seanchaí fáca fágtha ar an oileán?

Eh.

Seanduine ar bíth bith a bhfuil seanscéalta aige.

Tá, cúpla duine, ach an duine is feár fearr fuair sé bás, fuair sé bás leath-scór leathscór blianta ó shin, tá mé a ag ceapa. ceapadh. Pár_ Páraic Pádraig Ó Conaíola Conghaile an t-ainm a bhí air, agus bhí scéalta íontach_ iontach_ aige, íontach iontach aige. Chuala mé ar an raidió é bauta babhta amháin agus... scéalta íontacha iontacha a bhí aige. Tá beirt nó triúr fácaí. fágtha. F_ bhí duine án, ann, fuair sé bás anura, anuraidh, Seán... Sean Ó Conaíola Conghaile as Cínn Cinn a an Bhaile, agus bhí scéalta íontacha iontacha aige sin. Agus tá duine eile ar Bhaile an Mhúir a bhfuil scéalta go leór leor aige, ach go bhfuil sé diocair deacair iad a bhaint as anois is arís...

Tá's Tá a fhios agam. Bíonn siad mar sin uaireanta.

Dara Ó Conaíola Conghaile an t-ainm atá air. Agus tá driotháir deartháir aige, Mícheál Ó Conaíola Conghaile atá go math maith freisin, ach go bhfuil sé diocair deacair na scéalta a fháil uathub uathu caur-am. corram.

Bhuel tá go leór leor sean-iarsmaí seaniarsmaí ar Inis Meáin. Eh, tá... Níl aen aon rud cosúil le Dún Aenghas, Aonghas, bhuel tá...

Tá Dún Chrochúir Chonchubhair

...Dún Crochúir Conchubhair ar ndóí. ndóigh.

Sea tá, agus is foirgneamh íontach iontach é Dún Chrochúir. Chonchubhair. Is breá an feiceáil atá uaí. uaidh. Feice Feicfidh tú na cheire ceithre súndaí sundaí as. Is é an t-aen t-aon áit amháin don oileán in ina bhfeice bhfeicfidh tú an fharraige, ar cheire cheithre thaoibh thaobh den oileán. Agus ansin tá Cathaoir Synge, thiar ar bhár bharr áill aill mhór mhíllteach. mhillteach. Agus tá radharc íontach iontach le fáil as. An áit is dóí dóigh ar scríobh Synge píosa mór dá chuid scríbhneóireacht,’ scríbhneoireacht,’ nús nós Riders to the Sea nú... nó...

Sea. Agus tá go leór leor sean-teampall seanteampall ann có chomh math. maith.

Eh tá. Deir siad go bhfuil seachtar naíomh... naomh... eh, Deir Peadar Ó Dúnaill Domhnaill an tAir tAthair Mártan Ó Dúnaill, Domhnaill, go gabh mo leithscéal, san sin órán amhrán 'Árainn i bhfad i gcéin', go bhfuil seachtar naíomh, naomh, eh, san sin rilic reilig án, ann, san sean-rilic. sean-reilig. Cill Sheanain a thugann siad air an sean-rilic. sean-reilig. Ach níl’s níl a fhios am agam faoi, má tá.

Bhfuil mórán seanchais aig ag daoine faoi na teampaill seo, nó faoi na naoimh?

Bhuel, níl’s níl a fhios am. agam. Níor chuala mé iad, cé is moite gon den órán amhrán agus gon den phíosa a scríobh an tAir tAthair Mártan air ar air ar an rilic. reilig.

Tá's Tá a fhios agam. Ehm, ceann do de na fadhbanna sílim ar Inis Meáin, nach bhfuil dochtúr dochtúir nú nó sagart ann...

Sea.

...nach bhfuil sé sin fíor?

Sea. Anura Anuraidh anois, eh, faoi Nollaic Nollaig anura anuraidh go díreach, nú nó bliain gon don Nollaic Nollaig seo caite, naoi déag eh seasca... naoi déag seasca hocht, chua... is cuín cuimhin liom tráthnúna tráthnóna garú, garbh, buailiú buailieadh síos duine agus bhí sé go dona breóite, breoite, agus tháinic, tháinig, bhí nurse san sin oileán agus tháinic tháinig sí go dtí é agus d'aurda d'ordaigh sí láireach láithreach é a chuir chur san óspidéal ospidéal i nGaille. nGaillimh. Bhuel aig ag an ám am sin, eh, b'éigean fios a chuir chur air ar an, air ar an ehh, air ar an lifeboat go Cill Rúnáin Rónáin agus tháinic tháinig sí aniar, agus tugú tugadh amach an oíche sin sa gcurach é, agus gan aen aon araíocht a ghoil dhul amach. Is cuma ach chua chuaigh triúr fear amach leis a an gcurach, go dtí an Lifeboat, agus tugú tugadh ’ go Gaille Gaillimh é. Agus b'fhéidir dá mbeach mbeadh dochtúir sa san san oileán go mbeach mbeadh sé leigheasta agus nach mbeach mbeadh gá an méid sin ar chor a ar bith án. ann. Agus is minic a theigheanns théanns currach curach i lár na hoíche soir go hInis Oírr ag iarra iarraidh sagart do dhuine a bhíonns breóite. breoite.

Lua Luaigh tú ansin go mbíonn na cailíní óga agus na fir óga ag imeacht có chomh maith. An bhféadfaí aen aon rud a dhéana dhéanamh a ar chor a ar bith chun iad a choinneáil sa bhaile?

Bhuel is diocair deacair na cailíní óga a choineáil choinneáil sa mbaile. Fadó bhí monrachan monarcha beag án ann a ag déana déanamh stocaí, ach dúnú dúnadh é sin síos ceal ciall go ro raibh na mrá mná ag imeacht, ní ro raibh an an t-airgead sách math maith san san monarchan monarcha beag seo, agus anois is diocair deacair bean a fheiceáil án ann sa ngímhre, ngeimhreadh, cailín óg tá mé ag rá.

Imíonn na daoine óga cén lá i dtús an Fhómhair?

An chéad seachtain de mí Meán Fómhair, bailíonn siad leóbh leo ar fad. Agus an cailín nó an buachaill a bhíonns...

Ta Tá ainm ar leith agaibh ar an lá sin?

Tá. Lá tSin Sin Bairslimíd Bairtliméid a thuganns muid thugaimid air sin.

Sea...

Eh, agus an lá sin bailíonn siad leób leo ar fad, agus an cailín nú nó an buachaill a bhíonns bhíonn fácaí fágtha agus nuair a fheiceanns siad a gcomrádaí gcomrádaithe ag imeacht, go Sasana, go Meiriceá, nú nó fiú amháin ar scoil, deireann deir siad 'ó faraíor faraor gun gan mé héin féin ag imeacht. Bhuel an saura samhradh seo hugainn chugainn imeó imeóidh mé ar ae chaoí' agus imíonn. Agus, ó tháinic tháinig an saíoroideachas saoroideachas seo amach, níl aen aon bhliain nach n-imíonn b'fhéidir níl mé an-chínnte an-chinnte faoin bhfigiúir seo anois, b'fhéidir seisear nú nó seachtar de dhaoiní dhaoine óga ón scoil agus an rud is measa fós, níl aen aon ghasúir óga leis na suíocháin fhala fholamha a thóigeáil thógáil ina ndia, ndiaidh, agus tar éis b'fhéidir sé nú nó seacht do de bhlianta eile ní bheí bheidh gasúir ar bith mórán le a ghoil dhul air ar a an scoil.

Tá tusa a ah rá ar bhealach, gur drochrud é an saer-oideachas saor-oideachas seo, mar có chomh luath is a gheibheann fhaigheann na daoine an scolaíocht, níl siad sásta fanacht níos faide, nach é sin é?

Sin é é, go díreach. Eh, ca caithfidh mé a admháil go, go gca gcaithfidh mé, gob gurb in sin é a chaoi a mbraithim faoi, mar eh, is rud an-tábhachtach é an oide_ an t-oideachas, ach más é is cás le bás oileán Gaelach, níl’s níl a fhios agam an bhfuil sé chó chomh tábhachtach sin.

Agus an bhfuil mórán daoine as an oileán a shocraíonn síos, abair, mar a rinne tú héin féin i mBleá mBaile Átha Cliath?

Tá go leór leor leór, leor, is cuma cén áit a rachaí rachaidh mé, i mBleá mBaile Átha Cliath nú nó i nGaille, nGaillimh, feiceann mé feicim comrádaí daoiní daoine a d'eighre d'éirigh suas liom, liom héin. féin. Tá siad a ag goil dul aig chuig an ollscoil anseo agus i nGaille, nGaillimh, agus ní ghó ghabhfaidh siad air ar ais, ach an oiread liom héin, féin, is dóí. dócha.

Bhuel, fear ollscoile anois, nach bhféadfait bhféadfadh sé goil dul ar ais mar dhochtúir nú nó mar innealtóir. Ní bheú bheadh post le fáil aige...

Ó ní bheí... bheidh...

mar innealtóir...